Benjamin Kaplan. Cunegondes ontvoering.

De auteur

Benjamin Kaplan is hoogleraar Nederlandse geschiedenis aan University College Londen. Hij schreef eerder onder meer het bekroonde boek ‘Divided by Faith’, dat de geschiedenis verteld van religieuze diversiteit en tolerantie in het vroegmoderne Europa.

De thematiek

Dit boek vertelt het waargebeurde verhaal van Cunegonde en de grote gevolgen van een kleine stommiteit. Cunegonde woonde in de buurt van Aken, in wat nu Duitsland is. In 1762 krijgt haar broer een zoon. Deze broer woont over de grens, in Vaals, en is daar gehuwd met een calvinistische vrouw. En al is hij zelf katholiek, het kind wordt in de protestantse kerk te Vaals gedoopt.

Opgehitst door derden, besluit Cunegonde dat ze hier een stokje voor moet steken: haar neefje moet katholiek gedoopt worden. Weinig fijnzinnig stormt ze tijdens de doopplechtigheid de kerk binnen en grist het jochie uit de handen van de dominee. Ze wordt echter direct overmeesterd en naar de gevangenis afgevoerd.

Deze impulsieve daad blijkt opeens een kettingreactie in werking te zetten. Opgefokte katholieke boerenknechten steken de grens over en weten ‘hun’ Cunegonde te bevrijden. De Republiek stuurt militairen om de grens te bewaken. Protestanten in Aken worden op weg naar de kerk aangevallen, katholieken in Vaals mogen hun kerken niet meer in. Er zijn schermutselingen, er valt een dode. Plotseling staan de verhoudingen tussen katholieken en protestanten in het grensgebied tussen de Republiek en het Akense Rijk op scherp.

Het is een onbekende maar dramatische episode uit het Limburg van de achttiende eeuw. Kaplan reconstrueert deze nauwgezet, aan de hand van een teruggevonden juridisch dossier vol rechtbankverhoren en getuigenverklaringen, maar ook in het licht van de complexe sociale en politieke situatie van die tijd.

Interessante stelling

In het algemeen wordt de achttiende eeuw gezien als een periode waarin de godsdienstvrede en tolerantie de overhand heeft. Hoe dat er in de praktijk van alledag dan uit heeft gezien, is dan minder duidelijk. Door middel van dit concrete verhaal wordt duidelijk dat de idealen van de Verlichting weinig voet aan de grond hadden gekregen in Vaals. En dat de beide gemeenschappen er desondanks vrij aardig in slaagden om met elkaar samen te leven. Conflicten als deze, stelt Kaplan, lieten de grote onderhuidse spanningen zien die desondanks onder de vreedzame oppervlakte sluimerden.

Mooiste zin

“Hoe moest dit kind van een calvinistische moeder en een katholieke vader gedoopt worden? De onduidelijkheid en tegenstrijdigheden die rond de kwestie zweefden, zouden al snel tot een kolkende tornado worden die de broze, religieuze vrede in Vaals en omgeving zou wegblazen.”

Reden om dit boek niet te lezen

Het boek wordt op de achterflap aangekondigd als een historische thriller. Maar hoewel Kaplan het verhaal spannend probeert te vertellen, verzandt het vaak in te veel achtergrondinformatie die alle vaart er weer uit haalt. Te vaak ook moet je grijpen naar de namenlijst van hoofdrolspelers voorin het boek, om te begrijpen wie ook alweer wie is.

Reden om dit boek wel te lezen

Door alle gedetailleerde beschrijvingen slaagt Kaplan erin de sfeer van Vaals uit die tijd tastbaar te maken. Van de wijze waarop de protestantse kerkgangers hun koetsen op het kerkhof parkeren, tot de woordelijk opgetekende gesprekken tussen de pastoor en zijn koster. Van de wijze waarop er in een gemengd huwelijk werd onderhandeld over de religie van het kind, tot een vroedvrouw die een opmerkelijk tolerant standpunt aanhangt in die kwestie. Het zijn deze details die maken dat je enigszins gaat begrijpen waarom de dingen gingen zoals ze gingen, ruim 250 jaar terug, daar in Vaals.

Benjamin Kaplan. Cunegondes ontvoering. Een geschiedenis van religieuze strijd in de tijd van de Verlichting. Nieuw Amsterdam. 256 blz. € 19,95

Dit bericht verscheen op 25 maart 2015 in dagblad Trouw. © Sjoerd Mulder

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *