Lieve Gevers. Kerk in de kering.

De auteur

Lieve Gevers is emeritus-hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Katholieke Universiteit Leuven. Ter gelegenheid van haar emeritaat is deze bundel verschenen, met een selectie van haar publicaties over de katholieke gemeenschap en de kerk in Vlaanderen.

De thematiek

Dit boek behandelt de radicale veranderingen die de katholieke kerk in Vlaanderen doormaakte tussen 1940 en 1980. Van een traditionele hoeder van de sociale orde werd de kerk langzaam een maatschappijkritische beweging met een nieuw zelfbewustzijn. Dat ging niet in één keer, maar met ups en downs: nu eens kregen de reactionaire krachten de overhand, dan weer de progressieve.

Een centrale rol in de wending speelde het Tweede Vaticaans Concilie (1962-1965), dat allerlei vernieuwingen definitief stimuleerde en bekrachtigde. Lieve Gevers laat zien hoe dit concilie in de Vlaamse context landde, door de periode ervoor en erna minutieus te beschrijven. Vanaf de Tweede Wereldoorlog, waar de maatschappelijke verhoudingen op scherp werden gezet tussen klerikalen en antiklerikalen, tot aan de jaren tachtig waar economische tegenwind en vermoeidheid het nieuwe kerkelijk en maatschappelijk optimisme deed inzakken.

Gevers vertelt deze geschiedenis niet zozeer chronologisch als wel thematisch. Aan bod komen bijvoorbeeld de relatie van de kerk met het jodendom, de discussies rondom anticonceptie en huwelijksmoraal, de wijziging in de vorming van priesters, en de nieuwe rol van leken in de kerk.

Bij een aantal onderwerpen maakt Gevers uitgebreide vergelijkingen met Nederland, onder andere de relatie tussen de katholieke kerk en de Duitse bezettingsmacht.

Interessante stelling

Zowel in Nederland als in België werd het Tweede Vaticaans Concilie op de voet gevolgd. In beide leefde een grote drang naar vernieuwing. Desondanks wijst Gevers op een aantal interessante verschillen. In Nederland was het kerkvolk veel meer betrokken dan bij de zuiderburen, terwijl de Belgische bisschoppen op het concilie juist weer een strategische positie innamen en zo meer invloed konden uitoefenen op de uitkomsten. Dit past bij de latere ontvangst in beide landen: in Nederland werd veel geschreven over de reactie van de ‘gewone gelovigen’ op het concilie, terwijl in België vooral aandacht uitging naar de theologische formuleringen van de concilieteksten.

Karakteristieke zin

“Nadat het stof van de omwenteling was gaan liggen werd de gelovige gemeenschap wakker in een andere Kerk. De rangen van kerkgangers waren sterk uitgedund, vele priesters hadden het ambt verlaten, het aantal priesterkandidaten kende een verdere drastische daling, kloosters zagen de instroom nagenoeg opdrogen en gingen stilaan op zoek naar een kleinere behuizing.”

Reden om dit boek niet te lezen

De verschillende hoofdstukken, die eerder als losse artikelen in vakbladen zijn verschenen, bestrijken steeds erg specialistische onderwerpen. Hoewel het boek als geheel de periode 1940-1980 in Vlaanderen bestrijkt, nemen de hoofdstukken elk steeds andere, specialistische afbakeningen. Zo behandelt het hoofdstuk over de nieuwe rol van de leek de periode 1958 tot 1971; over de nieuwe theologische opleidingen slechts de opleidingscarrière van emeritus-professor Michiels. Hoewel zo’n lappendeken uiteindelijk ook wel een totaalplaatje weergeeft, is het niet onmiddelijk spannend leesvoer.

Reden om dit boek wel te lezen

Dit boek biedt een goed overzicht over een roerige periode in de geschiedenis van Vlaanderen en de katholieke kerk. Regelmatig betrekt Gevers de Nederlandse geschiedenis erbij: daardoor komen opvallende overeenkomsten én verschillen aan het licht. Voor een goed begrip van de uitwerking van het Vaticaanse concilie, en eigenlijk de hele verandering die de kerk in Vlaanderen maar ook in Nederland heeft gemaakt, is dit boek erg interessant. Wellicht niet om in één ruk uit te lezen, maar wel als naslagwerk en om in te grasduinen.

Lieve Gevers. Kerk in de kering. De katholieke gemeenschap in Vlaanderen, 1940-1980. Pelckmans. 504 blz. € 35,=

Dit bericht verscheen op 12 november 2014 in dagblad Trouw. © Sjoerd Mulder

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *