Gerard Dekker: Dat koninkrijk, verwachten we dat nog?

De schrijver

Gerard Dekker is emeritus hoogleraar godsdienstsociologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Hij is vooral bekend vanwege zijn studies over de snelle secularisatie van de gereformeerde kerken van de afgelopen zestig jaar. Daarin toonde hij aan dat gereformeerden veranderingen in de maatschappij stelselmatig fel afwezen, om vervolgens toch een paar decennia later deze veranderingen stilletjes te omarmen.

De thematiek

Tot en met de middeleeuwen, schrijft Dekker in dit essay, is het christendom de motor van culturele vooruitgang geweest. Maar sinds de Verlichting is er iets veranderd: christenen keerden zich af van alles wat nieuw was en werden conservatief, iedere vorm van vooruitgang werd met argwaan bekeken. Om zich vervolgens, na een tijdje, toch maar stilletjes aan de vooruitgang aan te passen. Hoe is dat zo gekomen, en kan het misschien ook anders?

Eerst gaat Dekker eens na hoe het er eigenlijk met onze maatschappij voor staat. Is het echt zo dramatisch gesteld met de wereld als wel eens beweerd wordt in christelijke kringen? Pagina’s lange opsommingen van hoopgevende cijfers volgen. Van de afschaffing van lijfstraffen tot de arbeidstijdverkorting; van de gelijkberechting van mannen en vrouwen tot de internationale samenwerking: steeds weer laat hij zien dat onze moderne maatschappij werk maakt van rechtvaardigheid en vrede. Waarom heeft het christendom dan toch zo’n moeite om blij te zijn met de vooruitgang?

Volgens Dekker is het mis gegaan met de houding van het christendom ten opzichte van de Verlichting. Sinds de Verlichting werden maatschappelijke ontwikkelingen niet meer verdedigt met een beroep op God. De mens werd mondig en kwam nu op voor zijn eigen rechten; hij wilde onafhankelijk zijn van God en andere meesters. Het christendom kwam tegen deze hoogmoed in verzet, waardoor van de weeromstuit de verlichtingsdenkers radicaler antichristelijk werden. Zo polariseerden de verhoudingen, en het christendom werd uiteindelijk een reactionaire beweging die allergisch reageerde op iedere vorm van vooruitgang.

Belangrijke stelling

Volgens Dekker had het christendom veel positiever moeten reageren op de idealen van de Verlichting. Er is niets mis met een mondig-worden van de mens, stelt hij met een beroep op de Duitse theoloog Bonhoeffer. Integendeel: de mens die voor zijn eigen rechten opkomt, is een teken van volwassenwording. Daarmee is het mondig worden van de mens een teken van het koninkrijk van God. Het is tot schade van het christendom én de samenleving geweest, dat deze relatie zo gepolariseerd is. Van het christendom, omdat ze zich nu van de samenleving heeft afgezonderd; en van de samenleving omdat deze nu de heilzame inbreng van het evangelie moet missen.

Opvallende zin

“De vraag is of het christendom zich niet te eenzijdig en te massief tegen de gevolgen van de Verlichting heeft verzet enkel en alleen omdat de doorgaande ontwikkeling niet langer vanuit de christelijke godsdienst werd geïnitieerd en gestimuleerd.”

Reden om dit boek niet te lezen

Hoewel het maar een klein boekje is dat je in een uurtje of wat uit hebt gelezen, had het eenvoudig nog veel kleiner gekund. Het verzandt regelmatig in langdradige en oppervlakkige observaties.

Reden om dit boek wel te lezen

Wie vaker iets van Gerard Dekker heeft gelezen, zal de probleembeschrijving herkennen. In feite stelt Dekker nu dat de omgang van de gereformeerde zuil met de moderne maatschappij typerend is voor het hele christendom. Of dat een correcte analyse is, doet er even niet toe. Lees dit boekje niet vanwege de grondige theologische studie. Wel is het een sympathieke aanzet tot gesprek, van een gedegen onderzoeker die de moderne maatschappij voluit serieus wil nemen, maar niet wil accepteren dat het christendom nu niets meer te zeggen heeft.

Gerard Dekker: Dat Koninkrijk, verwachten we dat nog? Over de ontwikkeling van de samenleving en de houding van het christendom daartegenover. 136 blz. €12,95.

Dit bericht verscheen op 26 februari 2014 in dagblad Trouw. © Sjoerd Mulder

Categorized: Recensies

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *