Dietrich Bonhoeffer: Aanzetten voor een ethiek

De schrijver

Dietrich Bonhoeffer (1906) was een theoloog in oorlogstijd. Terwijl rondom hem de laarzen van Hitlers legers dreunden, rekende Bonhoeffer af met al het halfzachte christendom dat geen weerwoord had tegen het nationaalsocialisme. Hij werkte daarom mee aan de opbouw van de Bekennende Kirche, de kerk die zich keerde tegen de Nazistaat. Tegelijkertijd werd hij actief in het verzet. Want, zei Bonhoeffer, de kerk moest niet alleen ‘verzorgen wie onder de wagen waren gekomen, maar ook een spaak in het wiel van die wagen steken’. Desnoods met gevaar voor eigen leven.

Bonhoeffer schreef een groot deel van dit boek in de gevangenis en later het concentratiekamp. Toen hij in 1945 wegens betrokkenheid bij een samenzwering tegen Hitler ter dood werd veroordeeld, was het manuscript nog onvoltooid.

De thematiek:

Bonhoeffer betoogt dat een christelijke ethiek niet bij ons ethisch besef moet beginnen, maar bij Gods toekomstplan met de wereld. Pas vanuit dat perspectief kan de ethiek oproepen tot een verantwoordelijk en realistisch handelen in het heden.

Nu eens werkt Bonhoeffer dit perspectief uitgebreid uit, dan weer laat hij zien waar zijn benadering toe leidt aan de hand van concrete thema’s: Europa, de verhouding tussen kerk en staat, abortus en euthanasie. In dat alles blijft hij steeds zoeken naar de relatie van Gods toekomst met ons heden. Want hoe mooi Gods toekomst ook zal zijn, Bonhoeffer beseft zich dat we nu eenmaal in een heden leven waar niet alles volmaakt is.

Karakteristieke zin

“Niet geslepenheid, bekendheid met alle listen en lagen, maar alleen een simpel staan in de waarheid Gods, een daarop gevestigde blik en een daardoor eenvoudig en verstandig geworden oog ervaart en kent de ethische werkelijkheid.”

Opvallendste stelling:

Alle gangbare ethiek berust op een onchristelijk uitganspunt, zegt Bonhoeffer. Ethiek wil namelijk de wereld verbeteren op basis van een idee van goed en kwaad.

Bonhoeffer zag dagelijks om zich heen wat de nationaalsocialistische ‘wereldverbeteraars’ voor ellende aanrichtten. In hun hang naar een betere wereld ruimden zij alles uit de weg wat niet strookte met hun opvattingen van goed en kwaad. Maar hij zag ook dat de oppositie vaak ten diepste hetzelfde deed: zoals die zich in hun eigen morele gelijk opsloot, school eenzelfde verachting van de wereld zoals die is.

Een christen behoort zo niet in het leven te staan, zegt Bonhoeffer. God heeft zich toch definitief met de wereld verzoend? Dan moet de mens ophouden te oordelen, maar eenvoudigweg handelen volgens de wil van God.

In de uitwerking pleit Bonhoeffer voor iets dat je wellicht zou kunnen zien als een christelijke variant van de tegenwoordig populaire deugdethiek: om goed te handelen moet je niet de juiste regels kennen, maar van binnen veranderen. Je moet worden zoals Jezus Christus, de mens die in volledige vrijheid gehoor gaf aan Gods roeping. Pas dan kun je vanuit liefde voor de wereld gaan handelen, niet meer omdat jouw beperkte idee van het goede zegt wat jij moet doen, maar omdat jij je Gods wil hebt eigengemaakt.

Reden om dit boek niet te lezen:

Het is geen gemakkelijk boek. En als je het uit hebt gelezen, weet je wel dát je, maar nog niet hóe je moet handelen.

Reden om dit boek wel te lezen:

In dit boek wordt ethiek bedreven op het scherpst van de snede, en als lezer krijg je iets van de spanning van die tijd mee. Bonhoeffers oproep om moedig en liefdevol te handelen was in die context een daad van radicaal en indrukwekkend verzet.

Dit is dan ook niet zomaar een boek over ethiek; hier wordt duidelijk gemaakt dat in ons denken over goed en kwaad iets fundamenteels op het spel staat dat om een radicale keuze vraagt.

Dietrich Bonhoeffer: Aanzetten voor een ethiek. Samengesteld, vertaald en ingeleid door Gerard den Hertog en Wilken Veen. Uitgeverij Boekencentrum, Zoetermeer. isbn 9789023926214; 334 blz. €32,,50

Dit bericht verscheen op 14 november 2012 in dagblad Trouw. © Sjoerd Mulder

Categorized: Recensies

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *