Leen den Besten: Illusie of verlichting

De plaats van religie in de Nederlandse samenleving is de laatste decennia ingrijpend veranderd. Kerken lopen leeg en het publieke domein raakt meer en meer geseculariseerd. Toch suggereren recente sociologische onderzoeken dat de behoefte aan religieuze beleving daarmee niet verdwijnt. Mensen zoeken nog steeds of opnieuw naar zingeving en spiritualiteit, ook al verlaten ze gebaande paden en geven ze individueler vorm aan hun geloof. Religie heeft een andere gedaante gekregen maar heeft daarmee niet aan betekenis ingeboet.

Deze ontwikkeling is opmerkelijk in het licht  van de vele bezwaren die de afgelopen twee eeuwen tegen religie zijn geformuleerd. Om er slechts enkele te noemen: religie zou het volk passief maken (Marx), een wensprojectie zijn (Feuerbach), de menselijke vrijheid beknotten (Sartre), of gebaseerd zijn op irrationele gedachten (Herman Philipse). In weinig andere periodes in de wereldgeschiedenis kreeg religie zóveel kritiek te verduren, maar toch blijkt zij springlevend. Zijn al die argumenten tegen religie niet overtuigend genoeg? Of is religie wellicht een onuitroeibare ziekte die mensen blind maakt voor goede argumenten, zoals de Britse bioloog Dawkins beweert?

In ‘Illusie of Verlichting’ gaat godsdienstfilosoof Leen den Besten in op deze vragen. Zijn uitgangspunt is: religie is voor mensen een onmisbare bron van zingeving, troost en ethiek, en alleen al daarom zal ze nooit verdwijnen. Dat wil niet zeggen dat al de godsdienstkritiek bij het grof vuil gezet kan worden: religie kan daar juist haar voordeel mee doen om te voorkomen dat ze fundamentalistische of andere ‘mensonwaardige vormen’ gaat aannemen. Zonder religie af te willen schaffen, is het volgens Den Besten dus toch zinnig om met haar criticasters in gesprek te gaan.

Het eerste en grootste deel van het boek bevat korte inleidingen op tientallen auteurs die religie in enige vorm bekritiseerden: de eerder genoemde filosofen maar ook bijvoorbeeld Simon Vestdijk of Harry Kuitert worden besproken. De rest van het boek bestaat uit losse thema’s waarmee steeds vanuit een andere hoek een wezenlijke kern van religie wordt belicht. Daarbij passeren verschillende actuele debatten uit de godsdienstfilosofie de revue.

Aan de orde komen bijvoorbeeld hedendaagse godsbewijzen zoals de plausibiliteitsthese van Swinburne (‘het bestaan van God is plausibel genoeg om er rationeel in te geloven’) en het populaire Intelligent Design. Daartegenover stelt Den Besten dat religie draait om zingeving en symboliek, en dus principieel niet bewijsbaar is.

Dat wil niet zeggen dat religie niet over waarheid gaat, zegt hij in een hoofdstuk over kunst en religie. Daar is het de vraag of kunst religie kan vervangen -roept kunst immers niet ook een religieuze ervaring op?- en zijn conclusie luidt dat religie in tegenstelling tot kunst ‘op een heel bijzondere manier geen kunst is, maar echt’.

Overigens wijst hij in weer een ander hoofdstuk op het verschil tussen een religieuze ervaring en een religie. Een religie biedt een kader, waarbinnen vervolgens religieuze ervaringen tot stand kunnen komen. Echte individualistische religieuze ervaringen zijn dan ook onmogelijk: ze zullen altijd de taal en de symbolen van religieuze tradities nodig hebben. Gemeenschappen die de oude tradities in ere houden zullen daarom ook in de toekomst in een behoefte voorzien, voorspelt Den Besten.

Leen Den Besten slaagt er door zijn heldere schrijfstijl in om soms complexe thematiek toegankelijk te maken voor niet-specialistische lezers. Daarbij vermijdt de auteur ferme stellingnames en zoekt hij steeds de nuance. Dit heeft helaas een keerzijde: het boek wil maar geen diepgang krijgen. Het blijft een opsomming van opinies van uiteenlopende mensen, en niemand heeft helemaal ongelijk. Soms wordt het daar wat langdradig van, en ook is het de vraag of Den Besten de verschillende vaak conflicterende standpunten zo werkelijk serieus neemt.

Een scherpe analyse van argumenten of originele inzichten van de auteur moet de lezer dus niet verwachten. Maar om eens te snuffelen aan interessante thema’s binnen de godsdienstfilosofie van de laatste twee eeuwen kan dit boek heel geschikt zijn.

Leen den Besten: Illusie of Verlichting. Kritiek op en betekenis van religie. Skandalon, Vught. isbn 9789490708238; 543 blz. €33,50

Dit bericht verscheen op 9 september 2011 in dagblad Trouw. © Sjoerd Mulder

Categorized: Recensies

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *